EMDR Terapisi
Merak Edilen Her Şeyİstanbul'da EMDR Terapisi
Bazı yaşantılar zamanla geçmişte kalır; bazıları ise yıllar sonra bile bir koku, bir ses ya da bir görüntüyle ilk günkü canlılığıyla geri gelir. EMDR terapisi, zihinde bu şekilde “işlenmeden kalmış” anıların yeniden işlenmesine yardımcı olan, bilimsel olarak araştırılmış ve uluslararası kılavuzlarda yer alan bir psikoterapi yaklaşımıdır.
Bu sayfada EMDR’nin ne olduğunu, kimler için uygun olduğunu, terapi sürecinin nasıl ilerlediğini ve en çok merak edilen soruların yanıtlarını bulabilirsiniz.
EMDR terapisi nedir?
EMDR, İngilizce “Eye Movement Desensitization and Reprocessing” ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede “Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme” olarak bilinir. Yöntem, Amerikalı psikolog Dr. Francine Shapiro tarafından 1987’de geliştirilmiş, ilk kontrollü çalışması 1989’da yayımlanmıştır. Bugün psikodinamik, bilişsel ve beden odaklı yaklaşımların öğelerini bir araya getiren, standart protokolleri olan bütüncül bir psikoterapi yöntemi olarak uygulanmaktadır.
EMDR nasıl çalışır?
EMDR’nin kuramsal temeli Shapiro’nun Adaptif Bilgi İşleme (AIP) modelidir. Bu modele göre zihin, yaşadığımız deneyimleri doğal olarak işleyerek anlamlı ve uyumlu bir bütüne yerleştirme eğilimindedir. Ancak çok zorlayıcı, ani ya da tekrarlayan yaşantılarda bu süreç yarıda kalabilir. Anı; o anki görüntüler, duygular, beden duyumları ve “Güvende değilim”, “Benim suçum” gibi olumsuz inançlarla birlikte işlenmemiş biçimde saklanır. Bugün yaşanan benzer bir durum bu anıyı tetiklediğinde, kişi geçmişteki gibi tepki verir.
EMDR seanslarında danışan, rahatsız edici anıya kısa süreler boyunca odaklanırken aynı anda çift yönlü (bilateral) uyarım alır. Bu “çift odak” hem geçmişe hem de şimdiki güvenli ana aynı anda dikkat vermeyi sağlar ve zihnin doğal işleme sistemini harekete geçirir. Süreç sonunda anı silinmez; ancak duygusal yükü azalır ve daha gerçekçi, uyumlu bir anlamla birlikte hatırlanır.
Bilimsel dayanağı
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 2013’te yayımladığı stresle ilişkili durumlar kılavuzunda, travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ile birlikte EMDR’yi çocuk, ergen ve yetişkinlerde travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) için önerilen tedaviler arasında saymıştır. İngiltere’nin ulusal sağlık kılavuzu NICE (2018) ve Uluslararası Travmatik Stres Araştırmaları Derneği (ISTSS) da EMDR’yi TSSB tedavisinde önerir. Türkiye’de EMDR ilk kez 1999 Marmara Depremi sonrasında yaygın olarak uygulanmış, ardından EMDR Türkiye Derneği kurulmuştur.
EMDR hangi sorunlarda kullanılır?
EMDR’nin bilimsel kanıtı en güçlü olduğu alan travma sonrası stres bozukluğudur. Bunun yanında, bugünkü sıkıntının geçmişteki yaşantılarla bağlantılı olduğu pek çok durumda terapinin bir parçası olarak kullanılır.
Travma ve zorlayıcı yaşam olayları
- Kaza, deprem ve diğer afetler, saldırı, istismar, ani kayıplar
- Zor doğum deneyimi, ameliyat, ağır hastalık gibi tıbbi travmalar
- Akran zorbalığı, ihmal, aile içi çatışmaya tanıklık gibi çocukluk dönemi yaşantıları
- Takılı kalınan, ilerleyemeyen yas süreçleri
Kaygı, panik atak ve takıntılar (OKB)
Panik atak, fobiler ve sınav kaygısı gibi durumlarda, sorunun başladığı ilk atak ya da korkuyu besleyen geçmiş deneyimler EMDR ile çalışılabilir. Araştırmalarda fobiler ve sınav kaygısı için olumlu sonuçlar bildirilmiştir; ancak çalışma sayısı henüz sınırlıdır.
Obsesif kompulsif bozuklukta (OKB) ilk seçenek tedavi, maruz bırakma ve tepki önleme içeren bilişsel davranışçı terapidir. EMDR, takıntıların gelişiminde rol oynayan zorlayıcı yaşantılar olduğunda bu tedaviyi tamamlayıcı olarak kullanılabilir. Dolayısıyla “EMDR OKB’yi veya panik atağı tek başına geçirir mi?” sorusunun dürüst yanıtı şudur: Kişinin öyküsüne bağlıdır ve doğru planlanmış bir tedavinin parçası olarak değerlendirilmelidir.
Olumlu kaynaklar ve performans
EMDR yalnızca olumsuz anılarla çalışmaz. Kaynak geliştirme ve yerleştirme çalışmalarında kişinin güç, sakinlik ve yeterlilik hissettiği deneyimler belirginleştirilip güçlendirilir. Benzer ilkeler; sporcularda, sahne sanatçılarında ve sunum, sınav ya da mülakat öncesinde performansı engelleyen kaygı ve inançlarla çalışırken de kullanılır.
Diğer alanlar
Depresyon, düşük özgüven ve “yetersizim”, “sevilmeye değer değilim” gibi kökleşmiş olumsuz inançlar da geçmiş yaşantılarla bağlantılı olduğunda EMDR ile çalışılabilir. Bu alanlarda araştırmalar sürmektedir; uygunluk her zaman bireysel değerlendirmeyle belirlenir.
EMDR benim sorunuma iyi gelir mi? Kimler için uygun değildir?
Bu sorunun yanıtı bir liste üzerinden değil, kapsamlı bir ön değerlendirme sonucunda verilir. İlk görüşmelerde terapist; yaşadığınız güçlükleri, bunların ne zaman başladığını, geçmiş yaşantılarınızı, günlük hayattaki destek kaynaklarınızı ve zorlayıcı duygularla baş etme becerinizi değerlendirir. Sorununuzun geçmişteki belirli yaşantılarla bağlantısı ne kadar açıksa, EMDR’nin katkı sağlama olasılığı da o kadar yüksektir.
Ek değerlendirme ve özel planlama gerektiren durumlar
EMDR’nin uygulanamayacağı mutlak bir liste yoktur; ancak bazı durumlarda süreç ertelenir, uzun bir hazırlık dönemiyle başlanır ya da önce başka bir yaklaşım tercih edilir:
- Ağır dissosiyasyon: Kopukluk, kendine ya da çevreye yabancılaşma, zaman kaybı yaşama gibi belirtiler varsa önce dengeleme çalışması yapılır. Dissosiyatif bozukluklarda EMDR yalnızca bu alanda deneyimli terapistlerce, uyarlanmış protokollerle uygulanmalıdır.
- Akut kriz ve güvenlik riski: Kendine zarar verme düşünceleri, aktif şiddet ortamı ya da yoğun bir kriz döneminde öncelik güvenliği sağlamaktır.
- Yoğun madde kullanımı ve tedavi edilmemiş psikotik belirtiler: Önce psikiyatrik değerlendirme ve dengeleme gerekir.
- Bazı tıbbi durumlar: Epilepsi, ciddi göz rahatsızlıkları ya da kalp hastalıkları varsa hekiminizle birlikte değerlendirme yapılır. Göz hareketleri yerine dokunsal veya işitsel uyarım tercih edilebilir.
- Gebelik: Gebelik tek başına bir engel değildir. Doğum korkusu yaşayan gebelerle yapılan kontrollü bir çalışmada EMDR’nin gebeliği ve bebeği olumsuz etkilemediği gösterilmiştir. Yine de süreç, gebeliğin seyrine ve kişinin ihtiyacına göre, gerektiğinde hekimle iş birliği içinde planlanır.
- Yaşam koşullarının elvermemesi: Seanslar arasında duygusal olarak destek alabileceğiniz bir ortam yoksa ya da çok yoğun bir dönemden geçiyorsanız, anı çalışmasına daha uygun bir zamanda başlanabilir.
EMDR sizin için şu an uygun değilse bu, yardım alamayacağınız anlamına gelmez. Terapistiniz size uygun başka bir yaklaşımı önerebilir ya da önce hazırlık çalışmalarıyla süreci EMDR’ye uygun hale getirebilir.
EMDR terapi süreci: 8 aşama
EMDR yalnızca bir teknik değil, sekiz aşamadan oluşan yapılandırılmış bir terapi yaklaşımıdır. Aşamalar her danışanda aynı hızla ilerlemez; bazıları tek seansta tamamlanırken bazıları haftalar sürebilir.
- Öykü alma ve tedavi planı: Yaşadığınız güçlükler, yaşam öykünüz ve terapiden beklentileriniz konuşulur. Çalışılacak anılar ve hedefler birlikte belirlenir.
- Hazırlık: EMDR’nin nasıl işlediği açıklanır, sorularınız yanıtlanır. Zorlandığınızda kendinizi sakinleştirebilmeniz için “güvenli yer” gibi duygu düzenleme becerileri ve olumlu kaynaklar çalışılır.
- Değerlendirme: Hedef anıyı temsil eden görüntü, bu anıya bağlı olumsuz inanç (ör. “Güçsüzüm”) ve onun yerine koymak istediğiniz olumlu inanç (ör. “Artık kontrol bende”) belirlenir. Rahatsızlık düzeyi 0–10 arasında puanlanır.
- Duyarsızlaştırma: Anıya odaklanırken çift yönlü uyarım setleri uygulanır. Her setin ardından aklınıza gelenler kısaca paylaşılır. Bu aşama rahatsızlık belirgin biçimde azalana kadar sürer.
- Yerleştirme: Olumlu inanç, artık nötrleşmiş anıyla birlikte güçlendirilir.
- Beden taraması: Anıyı düşünürken bedende kalan bir gerginlik olup olmadığına bakılır, varsa çalışılır.
- Kapanış: Her seans, işlem tamamlanmamış olsa bile kendinizi dengede hissedeceğiniz biçimde sonlandırılır. Seanslar arasında neler yaşayabileceğiniz konuşulur.
- Yeniden değerlendirme: Bir sonraki seansta önceki çalışmanın etkisi gözden geçirilir ve plan buna göre sürdürülür.
Anı çalışmasına ne zaman başlanır?
Anı çalışması (3–6. aşamalar), hazırlık tamamlandığında ve kişi zorlayıcı duygularla baş edebileceğini hissettiğinde başlar. Takvim önceden belirlenmez; ölçüt hazır olmaktır.
- Tek bir olaydan kaynaklanan güçlüklerde (ör. bir trafik kazası) anı çalışmasına genellikle ilk birkaç seans içinde geçilebilir.
- Çocukluk döneminden gelen, uzun süreli ya da tekrarlayan travmalarda hazırlık aşaması haftalar hatta aylar sürebilir. Bu bir gecikme değil, güvenli ve kalıcı bir iyileşmenin temelidir.
Güçlü bir hazırlık, anı çalışması sırasında yoğun duygular ortaya çıktığında bunların yönetilebilir kalmasını sağlar.
Bir EMDR seansı nasıl geçer? Sadece göz hareketleriyle mi yapılır?
Bir EMDR seansı genellikle 50–90 dakika sürer. Anı çalışmasının yapıldığı seanslarda terapist sizi önce o güne hazırlar, ardından kısa uyarım setleriyle çalışır ve seansı mutlaka dengeleyici bir kapanışla bitirir. Süreç boyunca bilinciniz açıktır, terapistle iletişim halindesiniz ve dilediğiniz an “dur” diyebilirsiniz.
Adında göz hareketleri geçse de EMDR’de belirleyici olan, dikkatin sağ ve sol arasında dönüşümlü olarak uyarıldığı çift yönlü uyarımdır. Göz hareketleri bunun en bilinen yoludur, tek yolu değildir:
- Göz hareketleri: Terapistin sağa sola hareket eden parmaklarını ya da bir ışık çubuğunu gözlerinizle takip edersiniz.
- Dokunsal uyarım: Dizlere ya da ellere sırayla hafifçe dokunulur veya avuç içinde dönüşümlü titreşen küçük cihazlar kullanılır.
- İşitsel uyarım: Kulaklıktan sırayla sağ ve sol kulağa ses verilir.
- Kelebek sarılması: Kollarınızı göğsünüzde çaprazlayıp omuzlarınıza sırayla hafifçe vurursunuz. Çocuklarla ve duygu düzenleme çalışmalarında sık kullanılır.
Hangi yöntemin seçileceği; rahatlığınıza, tıbbi durumunuza ve seansın yüz yüze ya da online olmasına göre belirlenir. Hepsi aynı amaca hizmet eder.
Kaç seans EMDR almam gerekir?
En sık sorulan bu sorunun en dürüst yanıtı, sayının kişiye özel olduğudur. Bunun nedeni EMDR’nin bir “kür” gibi sabit bir pakete değil, sizin öykünüze göre şekillenen bir tedavi planına dayanmasıdır. Aynı tanıyı alan iki kişinin bile ihtiyaçları farklı olabilir.
Genel bir fikir vermek gerekirse:
- Yakın zamanda yaşanmış, tek bir olayla ilgili güçlüklerde birkaç seans içinde belirgin bir rahatlama görülebilir.
- Birden fazla ya da çocukluktan gelen, uzun süreli yaşantılarda süreç aylara yayılabilir.
Seans sayısını belirleyen başlıca etkenler şunlardır:
- Çalışılacak anıların sayısı ve ne zamandır sürdüğü
- Yaşantının tek seferlik mi yoksa tekrarlayan mı olduğu
- Hazırlık aşamasına ne kadar ihtiyaç duyulduğu
- Günlük hayattaki stres düzeyi ve destek kaynakları
- Hedefin yalnızca belirtilerin azalması mı, yoksa daha kapsamlı bir değişim mi olduğu
İlk değerlendirme seanslarından sonra terapistiniz size durumunuza özel, gerçekçi bir yol haritası sunar ve süreç boyunca ilerlemeyi birlikte değerlendirirsiniz.
EMDR seansından sonra neden yorgun hissederim? Yan etkileri var mı?
EMDR ilaç kullanılmayan, eğitimli bir terapist tarafından uygulandığında güvenli kabul edilen bir yöntemdir. Yine de zorlayıcı anılarla çalışıldığı için bazı geçici etkiler görülebilir.
Seans sonrası yorgunluk
Pek çok danışan EMDR seansından sonra, fiziksel olarak yorucu bir şey yapmamış olsa da bitkin hissettiğini anlatır. Bunun nedeni, işlemlemenin zihinsel ve duygusal açıdan yoğun bir çalışma olmasıdır. Seans boyunca sinir sistemi önce anıyla birlikte harekete geçer, ardından yeniden sakinleşir. Bu inişli çıkışlı süreç, yoğun bir egzersizin ardından gelen yorgunluğa benzer. Zihin de seans bittikten sonra bir süre daha işlemeye devam edebilir.
Seans sonrasında kendinize nazik davranmanız sürece katkı sağlar:
- Mümkünse seans sonrasına yoğun iş ya da önemli görüşmeler koymayın.
- Su için, hafif bir yürüyüş yapın, dinlenmeye zaman ayırın.
- Aklınıza gelen düşünce, rüya ve anıları kısaca not alın ve bir sonraki seansta paylaşın.
Diğer olası geçici etkiler
- Seans sırasında üzüntü, öfke ya da korku gibi yoğun duygular
- Canlı rüyalar ya da uzun zamandır akla gelmeyen anıların hatırlanması
- Birkaç gün süren duygusal hassasiyet
- Nadiren baş ağrısı veya göz yorgunluğu
Bu etkiler genellikle kısa sürelidir ve işlemlemenin sürdüğünün işaretidir. Hazırlık aşamasında öğrenilen beceriler ve her seansın sonundaki kapanış, bunları yönetmenize yardımcı olur. Etkiler yoğunlaşır ya da günlük işlevselliğinizi zorlarsa terapistinizle hemen paylaşın.
EMDR hakkında doğru bilinen yanlışlar
“EMDR hafızayı siler.”
EMDR anıları silmez ve değiştirmez. Olayı hatırlamaya devam edersiniz; değişen, anının size yaşattığı duygusal yük ve kendinizle ilgili çıkardığınız anlamdır.
“EMDR bir tür hipnozdur.”
Hayır. EMDR sırasında bilinciniz açıktır, ne olduğunun farkındasınız ve kontrol sizdedir. Terapist sizi yönlendirmez ya da size telkin vermez; işlemleme sizin zihninizin kendi sürecidir.
“Yaşadıklarımı tüm ayrıntılarıyla anlatmak zorundayım.”
Zorunda değilsiniz. EMDR’de terapistin, anının yalnızca çalışmaya yetecek kadarını bilmesi yeterlidir. DSÖ kılavuzu da EMDR’yi diğer travma terapilerinden ayıran özellikler arasında olayın ayrıntılı anlatımını gerektirmemesini sayar. Ayrıca utanç, gizlilik ya da kültürel nedenlerle anının içeriğini hiç paylaşmak istemeyen danışanlar için geliştirilmiş, anının terapiste söylenmeden çalışılabildiği bir protokol (“Blind to Therapist”) da bulunmaktadır.
“EMDR sihirli bir çözümdür; bir seansta her şey geçer.”
EMDR etkili bir yöntemdir; ancak sihirli değildir. Hazırlık, işlemleme ve bütünleştirme gerektiren bir süreçtir. Tek seansta iyileşme vaat eden yaklaşımlara karşı dikkatli olun.
“İnternetteki videolarla kendi kendime EMDR yapabilirim.”
Kendi kendine EMDR uygulamak önerilmez. Çünkü:
- İşlemleme sırasında ortaya çıkabilecek yoğun duygular, bedensel tepkiler ya da beklenmedik anılarla tek başınıza kalabilirsiniz.
- Hangi anının, hangi sırayla ve ne zaman çalışılacağına karar vermek klinik değerlendirme gerektirir.
- Dissosiyasyon gibi belirtileri fark edip süreci durdurabilecek ya da güvenle kapatabilecek biri yoktur.
- Yarıda kalan bir işlemleme, rahatsızlığı azaltmak yerine artırabilir.
Kelebek sarılması gibi bazı sakinleştirici teknikler, terapistinizin size öğretmesiyle günlük hayatta kullanılabilir. Ancak anı işlemleme her zaman eğitimli bir terapistle yapılmalıdır.
“EMDR’nin ayrı bir ücreti vardır.”
EMDR bir paket ya da ayrı fiyatlandırılan bir işlem değil, terapistin kullandığı bir terapi yöntemidir. Ücretlendirme terapistin seans ücreti üzerinden yapılır. Seans süresinin uzun planlandığı durumlarda bu, önceden konuşulur.
EMDR terapisti seçerken nelere dikkat edilmeli?
EMDR’nin etkisi büyük ölçüde onu uygulayan kişinin yetkinliğine bağlıdır. Terapist seçerken şu noktalara dikkat etmenizi öneririz:
- Temel meslek eğitimi: EMDR bir meslek değil, ruh sağlığı uzmanlarının kullandığı bir yöntemdir. Uygulayan kişinin psikolog, klinik psikolog, psikiyatrist ya da psikolojik danışman olması gerekir.
- Akredite EMDR eğitimi: Terapistin EMDR Europe standartlarına uygun, akredite temel eğitimi (Düzey 1 ve Düzey 2) tamamlamış olması önemlidir. Türkiye’de bu eğitimler EMDR Türkiye Derneği aracılığıyla verilmektedir. Kısa seminerler ya da çevrimiçi sertifikalar bu eğitimin yerini tutmaz.
- Süpervizyon ve deneyim: Süpervizyon altında vaka deneyimi kazanmış olması; karmaşık travma, dissosiyasyon ya da çocuklarla çalışma gibi özel alanlarda ek eğitim alması önemlidir.
- Kapsamlı değerlendirme: İyi bir terapist ilk seansta doğrudan anı çalışmasına geçmez; önce öykünüzü dinler ve hazırlığa zaman ayırır.
- Güven ve uyum: Kendinizi güvende ve anlaşılmış hissetmeniz, terapinin başarısını belirleyen en önemli etkenlerden biridir.
- Gerçekçi beklentiler: Kesin sonuç ya da tek seansta iyileşme vaat eden yaklaşımlara karşı temkinli olun.
Terapistinize eğitimini nereden aldığını ve hangi düzeyde olduğunu sormaktan çekinmeyin; bu, profesyonel bir terapistin memnuniyetle yanıtlayacağı bir sorudur.
Sık sorulan sorular
EMDR ile OKB veya panik atak geçer mi?
Panik atak ve takıntılar geçmiş yaşantılarla bağlantılıysa EMDR tedavinin önemli bir parçası olabilir. OKB’de ilk seçenek tedavi bilişsel davranışçı terapidir; EMDR genellikle tamamlayıcı olarak değerlendirilir. Uygunluk bireysel değerlendirmeyle belirlenir.
Herkese EMDR uygulanır mı?
Hayır. Ağır dissosiyasyon, akut kriz ya da tedavi edilmemiş psikotik belirtiler gibi durumlarda önce dengeleme çalışması yapılır ya da başka bir yaklaşım tercih edilir. Karar ön değerlendirme sonrasında verilir.
EMDR çocuklara uygulanabilir mi?
Evet. EMDR, yaşa uygun uyarlamalarla çocuk ve ergenlerde de kullanılır. Bu durumda çocuk ve ergen EMDR eğitimi almış bir terapist tercih edilmelidir.
EMDR online yapılabilir mi?
Evet. Uygun koşullar sağlandığında EMDR online seanslarla da uygulanabilir. Kişinin durumuna göre yüz yüze çalışma daha uygun görülebilir.
İlaç kullanırken EMDR alabilir miyim?
Evet, psikiyatrik ilaç kullanımı genellikle EMDR’ye engel değildir. İlaçlarınızla ilgili kararları psikiyatristinizle birlikte verin ve terapistinizi bilgilendirin.
Bir EMDR seansı ne kadar sürer?
Genellikle 50–90 dakika sürer. Anı çalışmasının yapıldığı seanslar daha uzun planlanabilir.
EMDR’nin etkisi kalıcı mıdır?
Başarıyla işlenen anılarda elde edilen değişimin genellikle kalıcı olduğu bildirilmektedir. Ancak sonuçlar kişiden kişiye değişebilir.
EMDR ücreti ne kadar?
EMDR’nin ayrı bir ücreti yoktur; ücretlendirme terapistin seans ücreti üzerinden yapılır.
EMDR terapisi için ilk adımı atın
Geçmişte yaşadıklarınız bugününüzü etkilemeye devam ediyorsa, bununla tek başınıza baş etmek zorunda değilsiniz. EMDR terapisinin size uygun olup olmadığını öğrenmek, aklınızdaki soruları konuşmak ve İstanbul’da EMDR Terapisi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; profesyonel değerlendirme ve tedavinin yerini tutmaz. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa lütfen 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.
Kaynakça
- Shapiro, F. (1989). Efficacy of the eye movement desensitization procedure in the treatment of traumatic memories. Journal of Traumatic Stress, 2(2), 199–223.
- Shapiro, F. (2018). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy: Basic Principles, Protocols, and Procedures (3. baskı). New York: Guilford Press.
- World Health Organization. (2013). Guidelines for the management of conditions specifically related to stress. Cenevre: WHO. Kılavuz özeti · DSÖ basın duyurusu
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2018). Post-traumatic stress disorder (NG116).
- Cuijpers, P., van Veen, S. C., Sijbrandij, M., Yoder, W., & Cristea, I. A. (2020). Eye movement desensitization and reprocessing for mental health problems: A systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 49(3), 165–180. doi:10.1080/16506073.2019.1703801
- Blore, D. C., Holmshaw, E. M., Swift, A., Standart, S., & Fish, D. M. (2013). The development and uses of the “Blind to Therapist” EMDR protocol. Journal of EMDR Practice and Research, 7(2), 95–105. EMDRIA kaydı
- Baas, M. A. M., van Pampus, M. G., Stramrood, C. A. I., Dijksman, L. M., Vanhommerig, J. W., & de Jongh, A. (2022). Treatment of pregnant women with fear of childbirth using EMDR therapy: Results of a multi-center randomized controlled trial. Frontiers in Psychiatry, 12, 798249. Makale
- EMDR Türkiye Derneği. www.emdr-tr.org